Jak sprawdzić, czy informacja w internecie jest prawdziwa

Fact checking: co to jest i na czym polega weryfikacja informacji

Fact checking, po polsku sprawdzanie faktów albo weryfikacja informacji, to porównywanie konkretnych twierdzeń z wiarygodnymi źródłami: oficjalnymi danymi, dokumentami, badaniami i relacjami niezależnych redakcji. Nie chodzi o to, czy tekst jest przyjemny albo zgodny z Twoimi poglądami, tylko o to, czy podane w nim fakty się zgadzają.

Profesjonalni weryfikatorzy nie czytają podejrzanego tekstu w kółko. Wychodzą z niego i sprawdzają, co o sprawie mówią inne, niezależne źródła. Ta metoda nazywa się czytaniem w poprzek (lateral reading) i jest najskuteczniejszym nawykiem, jakiego można się nauczyć.

7 kroków: jak sprawdzić, czy informacja jest prawdziwa

1. Zatrzymaj się. Jeśli informacja wywołuje silną emocję (złość, strach, zachwyt), to dokładnie ten moment, w którym łatwo się nabrać. Fałszywki są pisane tak, żeby udostępniać je bez myślenia.
2. Sprawdź, kto to napisał. Czy strona ma redakcję, autora, dane kontaktowe? Czy adres nie udaje znanego portalu jedną zmienioną literą? Wpisz nazwę strony w wyszukiwarkę i zobacz, co piszą o niej inni.
3. Poszukaj tej samej informacji gdzie indziej. Ważne wydarzenie opisują zwykle różne, niezależne redakcje i agencje, na przykład Polska Agencja Prasowa. Jeśli pisze o nim tylko jedna strona, bądź ostrożny.
4. Sprawdź datę. Stare wiadomości często wracają jako nowe, a zdjęcia sprzed lat krążą pod nowymi historiami.
5. Dotrzyj do źródła. Jeśli tekst powołuje się na badanie, ustawę albo wypowiedź, znajdź oryginał. Cytaty wyrwane z kontekstu i przekręcone wyniki badań to najczęstsza forma manipulacji.
6. Sprawdź zdjęcia i filmy. Wyszukaj zdjęcie obrazem, żeby znaleźć jego pierwszą publikację, i sprawdź w detektorze AI, czy nie zostało wygenerowane. Więcej w poradnikach wyszukiwanie obrazem i jak rozpoznać zdjęcie AI.
7. Sprawdź, czy ktoś już to zweryfikował. Polskie serwisy weryfikujące informacje często mają gotowe odpowiedzi na popularne fałszywki.

Jak rozpoznać fake news: typowe sygnały

• Nagłówek krzyczy wielkimi literami i obiecuje sensację: „SZOK”, „media milczą”, „usuną to za chwilę”.
• Brak źródeł albo źródło, którego nie da się sprawdzić: „naukowcy odkryli”, „znajomy lekarz mówi”.
• Prośba o jak najszybsze udostępnienie „zanim to skasują”.
• Zrzut ekranu zamiast linku do oryginału. Zrzut łatwo sfałszować, a bez linku nie da się sprawdzić, czy wpis naprawdę istniał.
• Liczby bez kontekstu: bez daty, skali i porównania.
• Link, który prowadzi na stronę każącą się zalogować, podać dane albo zapłacić, żeby „zobaczyć całość”. To już nie fake news, tylko oszustwo.

Gdzie sprawdzić informację: polskie serwisy fact-checkingowe

• Demagog: weryfikacja wypowiedzi polityków i popularnych fałszywek.
• Konkret24: dział weryfikacji informacji TVN24.
• AFP Sprawdzam: polska redakcja weryfikacyjna agencji AFP.
• FakeNews.pl: analizy dezinformacji i fałszywych treści.

Możesz też wkleić podejrzany tekst albo zrzut ekranu w CZEKER.pl. Sprawdzimy konkretne twierdzenia, wskażemy źródła i ocenimy, czy treść nie jest próbą oszustwa. Wynik to wskazówka, a nie wyrok, więc w ważnych sprawach potwierdź go w drugim źródle.

Dezinformacja: gdzie zgłosić

• W serwisie, w którym ją widzisz. Facebook, Instagram, TikTok, YouTube i X mają przy każdym poście opcję zgłoszenia fałszywych informacji.
• Do serwisów fact-checkingowych. Demagog, Konkret24 i AFP Sprawdzam przyjmują zgłoszenia treści do sprawdzenia.
• Oszustwa do CERT Polska. Jeśli fałszywa informacja służy do wyłudzenia (fałszywa zbiórka, inwestycja, link do „nagrania”), zgłoś ją na incydent.cert.pl. Podejrzane SMS-y przekaż bezpłatnie na numer 8080.